دوغ چه فواید و مضراتی برای سلامتی دارد؟ بررسی علمی خواص دوغ و تأثیر آن بر بدن
بررسی شواهد علمی نشان میدهد که دوغ کمنمک، بدون شکر افزوده و تهیهشده از لبنیات سالم میتواند بخشی از یک رژیم غذایی متعادل باشد. در مقابل، مصرف مداوم دوغهای پرنمک یا استفاده از آنها بدون توجه به حساسیتهای غذایی و بیماریهای زمینهای ممکن است مشکلاتی ایجاد کند.
دوغ چیست و چه ترکیباتی دارد؟
دوغ نوشیدنی لبنی تخمیری است که معمولاً از ترکیب ماست و آب تهیه میشود. در بعضی روشهای تولید، شیر رقیقشده مستقیماً تخمیر میشود. برای ایجاد طعم دلخواه نیز ممکن است مقداری نمک، نعناع، آویشن یا دیگر سبزیهای معطر به آن اضافه کنند.
در جریان تولید ماست، باکتریهای اسیدلاکتیک بخشی از قند شیر یا همان لاکتوز را به اسیدلاکتیک تبدیل میکنند. همین فرایند عامل اصلی طعم ترش و ویژگیهای تخمیری دوغ است. استاندارد بینالمللی کدکس نیز دوغ را در گروه نوشیدنیهای مبتنی بر شیر تخمیرشده قرار میدهد.
ارزش غذایی دوغ به نسبت ماست و آب، نوع شیر مصرفی و روش تولید بستگی دارد. بهطور کلی، ترکیبات مهم آن عبارتاند از:
کلسیم: ماده معدنی ضروری برای استحکام استخوانها و دندانها.
پروتئین: از مواد مغذی موردنیاز برای حفظ و ترمیم بافتهای بدن.
فسفر و پتاسیم: مواد معدنی مؤثر در عملکرد طبیعی سلولها و عضلات.
ویتامینهای گروه B: ازجمله ریبوفلاوین و ویتامین B12 که در محصولات لبنی یافت میشوند.
آب: بخش قابلتوجهی از حجم دوغ را تشکیل میدهد و در تأمین مایعات بدن نقش دارد.
باکتریهای تخمیری: بسته به نوع محصول و فرایند تولید، ممکن است بهصورت زنده در دوغ باقی بمانند.
البته نباید تصور کرد که تمام دوغهای موجود در بازار ارزش غذایی یکسانی دارند. دوغی که با مقدار زیادی آب رقیق شده است، معمولاً در هر لیوان کلسیم و پروتئین کمتری نسبت به ماست غلیظ دارد. همچنین دوغ معمولی الزاماً منبع قابلتوجه ویتامین D نیست، مگر اینکه با این ویتامین غنی شده باشد.
مهمترین فواید مصرف دوغ برای سلامتی
کمک به حفظ سلامت استخوانها و دندانها
یکی از شناختهشدهترین خواص دوغ، تأمین بخشی از کلسیم موردنیاز بدن است. کلسیم برای رشد و حفظ ساختار استخوانها اهمیت زیادی دارد و دریافت کافی آن در دوران کودکی، نوجوانی و سالمندی ضروری است.
مؤسسه ملی سلامت آمریکا تأکید میکند که شیر، ماست و پنیر از منابع مهم کلسیم غذایی محسوب میشوند. ازآنجاکه دوغ از ماست یا شیر تخمیرشده تهیه میشود، میتواند مقداری از این ماده معدنی را در اختیار بدن قرار دهد.
البته مصرف دوغ بهتنهایی از پوکی استخوان جلوگیری نمیکند. سلامت استخوانها به عوامل متعددی مانند دریافت کافی ویتامین D، فعالیت بدنی، تغذیه متنوع و شرایط هورمونی وابسته است. بنابراین بهتر است دوغ را یکی از اجزای رژیم غذایی مفید برای استخوانها بدانیم، نه راهکاری مستقل برای پیشگیری یا درمان پوکی استخوان.
کمک احتمالی به هضم لاکتوز و عملکرد دستگاه گوارش
بخشی از محبوبیت نوشیدنیهای تخمیری به تأثیر احتمالی آنها بر عملکرد دستگاه گوارش مربوط میشود.
در جریان تخمیر ماست، مقداری از لاکتوز شیر تجزیه میشود. علاوه بر این، کشتهای زنده موجود در برخی فرآوردههای تخمیری میتوانند به هضم لاکتوز همان محصول کمک کنند.
بر اساس ارزیابی نهادهای علمی اروپایی، کشتهای زنده مشخص موجود در ماست، در شرایط تعریفشده، میتوانند هضم لاکتوز را در افرادی که در هضم این قند مشکل دارند بهبود دهند. بااینحال، نمیتوان این نتیجه را بدون بررسی ترکیبات و تعداد میکروارگانیسمهای زنده به هر نوع دوغ تعمیم داد.
افرادی که پس از نوشیدن شیر دچار ناراحتی خفیف گوارشی میشوند، ممکن است برخی محصولات لبنی تخمیری را بهتر تحمل کنند؛ هرچند این موضوع برای همه یکسان نیست.
تأثیر دوغ پروبیوتیک بر سلامت روده
پروبیوتیکها میکروارگانیسمهای زندهای هستند که در صورت مصرف به مقدار کافی و در شرایط مشخص، میتوانند اثرات مفیدی بر سلامت داشته باشند.
برخی دوغهای پروبیوتیک حاوی سویههای باکتریایی ویژهای هستند که برای کمک به عملکرد دستگاه گوارش مورد بررسی قرار گرفتهاند. مطالعات نشان میدهند بعضی پروبیوتیکها ممکن است خطر اسهال مرتبط با مصرف آنتیبیوتیک را کاهش دهند یا در برخی انواع یبوست مؤثر باشند.
بااینحال، هر دوغ تخمیری لزوماً یک محصول پروبیوتیک با اثر درمانی اثباتشده نیست. نوع باکتری، تعداد میکروارگانیسمهای زنده و وضعیت سلامت مصرفکننده بر نتیجه تأثیر دارند.
مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه آمریکا نیز تأکید میکند که با وجود نتایج امیدوارکننده در برخی زمینهها، شواهد مربوط به بسیاری از کاربردهای پروبیوتیکها هنوز قطعی نیست.
تأمین پروتئین و کمک به حفظ بافتهای بدن
پروتئین یکی از ترکیبات ضروری رژیم غذایی است که برای حفظ عضلات، ترمیم بافتها و ساخت بسیاری از مواد موردنیاز بدن استفاده میشود.
دوغ به دلیل منشأ لبنی خود مقداری پروتئین دارد. بااینحال، میزان این پروتئین به غلظت محصول وابسته است و معمولاً نباید دوغ رقیق را جایگزین منابع اصلی پروتئین مانند ماست، تخممرغ، حبوبات یا گوشت دانست.
برای کسانی که لبنیات را بهخوبی تحمل میکنند، دوغ میتواند راهی ساده برای افزایش تنوع منابع غذایی باشد.
جایگزینی مناسبتر برای نوشابههای شیرین
یکی دیگر از مزایای دوغ، امکان استفاده از آن بهجای نوشیدنیهای حاوی مقدار زیاد شکر افزوده است.
نوشابههای شیرین معمولاً انرژی قابلتوجهی از طریق قندهای افزوده وارد بدن میکنند. مصرف مداوم این نوشیدنیها میتواند به افزایش دریافت کالری و بالا رفتن خطر اضافهوزن کمک کند.
دوغ ساده، بدون شکر افزوده و با نمک کم میتواند انتخاب مناسبتری باشد؛ زیرا علاوه بر تأمین مایعات، مقداری مواد مغذی لبنی نیز دارد.
البته این مزیت به معنای بیضرر بودن مصرف نامحدود دوغ نیست. دوغ پرنمک، حتی اگر شکر نداشته باشد، همچنان میتواند سدیم زیادی وارد رژیم غذایی کند. سازمان جهانی بهداشت نیز بر کاهش مصرف نوشیدنیهای شیرین و مواد غذایی حاوی نمک زیاد تأکید دارد.
کمک به تأمین مایعات بدن
دوغ به دلیل داشتن آب میتواند در دریافت روزانه مایعات نقش داشته باشد. طعم خنک و ترش آن نیز باعث میشود بسیاری از افراد در هوای گرم تمایل بیشتری به نوشیدنش داشته باشند.
بااینحال، تصور اینکه دوغ شور بهترین نوشیدنی برای رفع تشنگی یا جبران آب ازدسترفته بدن است، درست نیست.
مصرف دوغهای پرنمک باعث افزایش دریافت سدیم میشود و ممکن است برای کسانی که به محدودیت نمک نیاز دارند، مناسب نباشد. برای تأمین معمول مایعات روزانه، آب همچنان انتخاب اصلی و سادهتری است.
مضرات مصرف دوغ؛ چه زمانی این نوشیدنی میتواند مشکلساز شود؟
در کنار فواید تغذیهای، دوغ محدودیتهایی هم دارد که اغلب به مقدار مصرف، نمک، چربی یا وضعیت گوارشی فرد مربوط میشوند.
افزایش دریافت نمک و احتمال بالا رفتن فشار خون
مهمترین نگرانی درباره بعضی دوغهای صنعتی و سنتی، مقدار نمک آنهاست.
سدیم برای عملکرد طبیعی بدن ضروری است، اما دریافت بیشازحد آن میتواند فشار خون را افزایش دهد. فشار خون بالا نیز از عوامل مهم خطر بیماریهای قلبی و سکته مغزی محسوب میشود.
بر اساس توصیه سازمان جهانی بهداشت، میزان دریافت سدیم بزرگسالان باید کمتر از 2000 میلیگرم در روز باشد؛ مقداری که تقریباً معادل کمتر از 5 گرم نمک خوراکی است.
اهمیت این موضوع در یک پژوهش ایرانی منتشرشده در سال 2025 نیز مشخص شده است. پژوهشگران با بررسی 79 نمونه از انواع فرآوردههای لبنی تخمیری، ازجمله شش نمونه دوغ، دریافتند که میانگین نمک دوغهای آزمایششده حدود 1.04 گرم در هر 100 گرم بوده است.
نمونه محاسبهشده بر اساس میانگین این پژوهش
2.6 گرم
نمک در 250 گرم از دوغ با این ترکیب
52٪
از سقف توصیهشده روزانه نمک توسط WHO
این عدد مربوط به میانگین شش نمونه بررسیشده است و نمیتوان آن را به تمام برندها و دوغهای خانگی تعمیم داد. Wiley Online Library
بنابراین افرادی که فشار خون بالا دارند یا از رژیم غذایی کمنمک پیروی میکنند، بهتر است برچسب تغذیهای دوغ را با دقت بخوانند و محصولات کمسدیم را انتخاب کنند.
ایجاد نفخ، دلپیچه و اسهال در افراد حساس به لاکتوز
برخلاف تصور رایج، تخمیر شدن ماست به معنای حذف کامل لاکتوز از دوغ نیست.
بعضی افراد به دلیل کمبود آنزیم لاکتاز نمیتوانند لاکتوز را بهخوبی هضم کنند. مصرف لبنیات حاوی لاکتوز در این افراد ممکن است با نشانههایی مانند نفخ، گاز روده، دلپیچه، تهوع یا اسهال همراه باشد.
شدت این نشانهها در افراد مختلف متفاوت است. برخی میتوانند مقدار کمی دوغ را بدون ناراحتی مصرف کنند، درحالیکه بعضی دیگر حتی به مقادیر کم لاکتوز حساس هستند.
مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا توصیه میکند افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز، مقدار مصرف لبنیات را بر اساس میزان تحمل خود تنظیم کنند و در صورت نیاز از محصولات کملاکتوز یا بدون لاکتوز استفاده کنند.
خطر مصرف دوغ در افراد دارای آلرژی به پروتئین شیر
عدم تحمل لاکتوز و حساسیت به شیر دو مشکل متفاوت هستند.
در عدم تحمل لاکتوز، دستگاه گوارش نمیتواند قند شیر را بهخوبی تجزیه کند. اما در آلرژی به شیر، سیستم ایمنی بدن به پروتئینهای موجود در شیر واکنش نشان میدهد.
این واکنش ممکن است با کهیر، خارش، تورم، استفراغ یا در موارد شدید با اختلال تنفس همراه باشد.
ازآنجاکه دوغ معمولی حاوی پروتئین شیر است، افراد دارای آلرژی تأییدشده به شیر نباید آن را مصرف کنند. حتی دوغ بدون لاکتوز نیز برای این افراد لزوماً بیخطر نیست، زیرا حذف لاکتوز به معنای حذف پروتئینهای حساسیتزا نیست.
مشکلات احتمالی دوغ پرچرب
دوغی که با ماست پرچرب تهیه شده است میتواند چربی اشباع بیشتری نسبت به نوع کمچرب داشته باشد.
مصرف زیاد چربی اشباع در الگوی غذایی نامتعادل ممکن است باعث افزایش کلسترول LDL یا همان کلسترول بد خون شود. افزایش این نوع کلسترول یکی از عوامل خطر بیماریهای قلبی و عروقی است.
انجمن قلب آمریکا توصیه میکند بزرگسالان و کودکان بالای دو سال در انتخاب محصولات لبنی، بیشتر از انواع کمچرب یا بدون چربی استفاده کنند.
البته چربی موجود در یک لیوان دوغ بهتنهایی تعیینکننده سلامت قلب نیست؛ آنچه اهمیت بیشتری دارد، مجموع چربی اشباع دریافتی و کیفیت کلی رژیم غذایی است.
نفخ ناشی از دوغ گازدار
دوغ گازدار به دلیل طعم و احساس متفاوتی که هنگام نوشیدن ایجاد میکند، طرفداران زیادی دارد. بااینحال، گاز موجود در نوشیدنی ممکن است در برخی افراد موجب آروغ زدن، احساس پری شکم و نفخ شود.
سازمان خدمات سلامت ملی بریتانیا نیز نوشیدنیهای گازدار را از عوامل احتمالی تشدید نفخ معرفی میکند.
افرادی که به نفخ مکرر یا مشکلات گوارشی حساس هستند، ممکن است با انتخاب دوغ بدون گاز و مصرف مقدار کمتر آن احساس راحتی بیشتری داشته باشند.
خطر آلودگی در دوغهای غیربهداشتی
تهیه خانگی دوغ، اگر با مواد اولیه سالم و رعایت اصول بهداشتی انجام شود، میتواند انتخاب خوبی باشد. اما استفاده از شیر غیرپاستوریزه، ظروف آلوده یا نگهداری نامناسب، خطر ابتلا به بیماریهای ناشی از مواد غذایی را افزایش میدهد.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا توصیه میکند برای کاهش خطر آلودگی میکروبی، از شیر و فرآوردههای لبنی پاستوریزه استفاده شود.
این موضوع برای زنان باردار، کودکان خردسال، سالمندان و افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف اهمیت بیشتری دارد.
دوغ برای چه افرادی مفید است و چه کسانی باید احتیاط کنند؟
تأثیر دوغ بر سلامتی برای همه یکسان نیست. شرایط جسمانی و نیازهای تغذیهای افراد تعیین میکند که چه نوع دوغی و به چه میزان مناسب باشد.
وضعیت فرد | نکات مهم درباره مصرف دوغ |
|---|---|
افراد سالم | دوغ کمنمک و بدون شکر افزوده میتواند بخشی از رژیم غذایی متعادل باشد. |
افراد مبتلا به فشار خون بالا | باید به مقدار سدیم توجه کنند و تا حد امکان دوغ کمنمک انتخاب کنند. |
افراد دارای عدم تحمل لاکتوز | ممکن است مقدار محدودی دوغ را تحمل کنند؛ نوع بدون لاکتوز انتخاب مناسبتری برای افراد حساس است. |
افراد مبتلا به آلرژی به شیر | باید از دوغ لبنی و فرآوردههای حاوی پروتئین شیر پرهیز کنند. |
افراد دارای بیماری مزمن کلیه | ممکن است لازم باشد دریافت سدیم، پتاسیم و فسفر را متناسب با نظر پزشک یا متخصص تغذیه کنترل کنند. |
افراد دارای اضافهوزن | بهتر است به میزان کالری، چربی و شکر افزوده توجه کنند. |
زنان باردار | دوغ تهیهشده از لبنیات پاستوریزه و بهداشتی، با رعایت نیازهای تغذیهای فرد، انتخاب مناسبتری است. |
در افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه، محدودیت پتاسیم و فسفر برای همه بیماران یکسان نیست و باید بر اساس مرحله بیماری، نتایج آزمایشها و برنامه درمانی تعیین شود.
دوغ سنتی، صنعتی یا پروبیوتیک؛ کدام سالمتر است؟
انتخاب میان انواع دوغ همیشه ساده نیست. طبیعی بودن یک محصول الزاماً به معنای سالمتر بودن آن نیست و صنعتی بودن نیز لزوماً نشانه کیفیت پایینتر محسوب نمیشود.
دوغ سنتی و خانگی
دوغ خانگی این مزیت را دارد که میتوان مقدار نمک، غلظت، چربی و افزودنیهای آن را کنترل کرد. استفاده از ماست پاستوریزه، آب آشامیدنی سالم و سبزیهای معطر تازه میتواند به تهیه نوشیدنی مناسبی کمک کند.
بااینحال، رعایت بهداشت و نگهداری در یخچال ضروری است. همچنین اضافه کردن نمک زیاد برای خوشطعمتر شدن دوغ میتواند مزیت تهیه خانگی آن را از نظر سلامت کاهش دهد.
دوغ صنعتی
محصولات صنعتی دارای بستهبندی معتبر معمولاً اطلاعاتی درباره ترکیبات، ارزش غذایی، تاریخ مصرف و شرایط نگهداری ارائه میکنند.
هنگام خرید، بهجای تصمیمگیری صرفاً بر اساس برند یا طعم، بهتر است مقدار سدیم و چربی را در حجم مصرفی یکسان مقایسه کنید.
دوغهای بدون نمک افزوده یا کمنمک، بهویژه برای افرادی که مصرف سدیم بالایی دارند، میتوانند انتخاب مناسبتری باشند.
دوغ پروبیوتیک
دوغ پروبیوتیک با هدف داشتن میکروارگانیسمهای مفید مشخص تولید میشود. در چنین محصولاتی، زنده ماندن باکتریها تا زمان مصرف اهمیت دارد.
بررسیهای علمی نشان میدهد که شرایط تولید و نگهداری میتواند بر بقای پروبیوتیکها در دوغ اثر بگذارد. بنابراین وجود عبارت «پروبیوتیک» روی بستهبندی بهتنهایی تضمینکننده بهبود تمام مشکلات گوارشی نیست.
مصرف روزانه چه مقدار دوغ مناسب است؟
برای همه افراد نمیتوان یک مقدار ثابت و قطعی تعیین کرد. میزان مناسب دوغ به سن، مقدار مصرف سایر لبنیات، نیاز انرژی، میزان دریافت نمک و وضعیت سلامت بستگی دارد.
برای بسیاری از بزرگسالان سالم، یک لیوان معمولی حدود 200 تا 250 میلیلیتری دوغ کمنمک در کنار غذا میتواند مقدار متعارفی باشد، اما این عدد یک توصیه پزشکی همگانی یا حد مجاز رسمی نیست.
در عمل، توجه به چند نکته اهمیت بیشتری دارد: میزان نمک دوغ باید با مجموع نمک روزانه سنجیده شود، کالری آن با نیاز انرژی فرد تناسب داشته باشد و مصرفش موجب علائم گوارشی نشود.
اگر دوغ را همراه غذا میل میکنید، معمولاً دلیلی برای ممنوعیت عمومی آن وجود ندارد. بااینحال، در صورت احساس پری شکم یا نفخ، میتوان مقدار مصرف را کاهش داد یا نوع بدون گاز را امتحان کرد.
چگونه یک دوغ سالم و کمنمک در خانه تهیه کنیم؟
برای تهیه دوغ خانگی نیازی به مواد اولیه پیچیده نیست. کافی است ماست ساده و پاستوریزه را با آب آشامیدنی سالم مخلوط کنید تا غلظت دلخواه به دست آید.
بهعنوان نمونه، میتوان نصف لیوان ماست ساده را با نصف لیوان آب سرد ترکیب کرد. سپس کمی نعناع خشک یا تازه به آن افزود. برای کاهش دریافت سدیم، بهتر است نمک را حذف کنید یا مقدار آن را بسیار محدود نگه دارید.
در صورت تمایل میتوان از ماست کمچرب استفاده کرد. این ترکیب علاوه بر امکان کنترل طعم و غلظت، به شما اجازه میدهد از افزودن شکر یا نمک غیرضروری خودداری کنید.
دوغ آمادهشده باید در ظرف تمیز و در یخچال نگهداری شود و بهتر است در مدت کوتاهی مصرف شود.
باورهای رایج درباره دوغ؛ کدام درست و کدام نادرست است؟
آیا دوغ باعث لاغری میشود؟
دوغ بهخودیخود نوشیدنی چربیسوز یا عامل کاهش وزن نیست. بااینحال، اگر نوع ساده و کمچرب آن جایگزین نوشابههای شیرین و پرکالری شود، ممکن است به کاهش انرژی دریافتی کمک کند.
کاهش وزن پایدار به مجموع انرژی دریافتی، فعالیت بدنی و الگوی کلی تغذیه وابسته است، نه مصرف یک نوشیدنی خاص.
آیا دوغ فشار خون را پایین میآورد؟
شواهد کافی برای توصیه دوغ بهعنوان نوشیدنی کاهنده فشار خون وجود ندارد. برعکس، مصرف مداوم دوغ پرنمک میتواند دریافت سدیم را افزایش دهد و کنترل فشار خون را دشوارتر کند.
برای افراد مبتلا به فشار خون بالا، انتخاب نوع کمنمک اهمیت بیشتری دارد.
آیا دوغ برای معده مفید است؟
دوغ ممکن است برای بعضی افراد بهخوبی قابلتحمل باشد، بهویژه اگر از نوع ساده و بدون گاز استفاده کنند. در مقابل، افرادی که عدم تحمل لاکتوز، نفخ یا حساسیت به بعضی غذاهای اسیدی دارند، ممکن است پس از نوشیدن آن دچار ناراحتی شوند.
بنابراین نمیتوان دوغ را درمان عمومی مشکلات معده یا روده دانست. واکنش بدن هر فرد معیار مهمی در تعیین میزان تحمل آن است.
آیا نوشیدن دوغ قبل از خواب مفید است؟
شواهد علمی کافی وجود ندارد که نشان دهد مصرف دوغ بهطور مشخص باعث بهبود کیفیت خواب میشود. اگر فردی پس از نوشیدن آن احساس آرامش یا خوابآلودگی میکند، نمیتوان این تجربه را به یک اثر درمانی ثابتشده تعمیم داد.
افرادی که پیش از خواب دچار نفخ یا رفلاکس میشوند، بهتر است از نوشیدن مقدار زیاد دوغ، بهخصوص نوع گازدار، نزدیک زمان خواب خودداری کنند.
آیا دوغ برای کودکان مناسب است؟
دوغ ساده تهیهشده از لبنیات پاستوریزه میتواند برای کودکان بزرگتر، در صورت تحمل لبنیات، بخشی از برنامه غذایی باشد. بااینحال، مقدار نمک آن باید پایین باشد و نباید جایگزین شیر یا سایر مواد غذایی موردنیاز کودک شود.
برای شیرخواران، استفاده از دوغ بهعنوان نوشیدنی اصلی یا جایگزین شیر مادر و شیرخشک مناسب نیست. درباره ورود فرآوردههای لبنی به برنامه غذایی کودکان کمسن، باید توصیههای متناسب با سن رعایت شود.
سخن پایانی
دوغ یکی از نوشیدنیهای ارزشمند در فرهنگ غذایی ایران است که در صورت انتخاب درست میتواند فواید تغذیهای قابلتوجهی داشته باشد. تأمین مقداری کلسیم و پروتئین، کمک احتمالی کشتهای زنده به هضم لاکتوز و امکان جایگزینی با نوشیدنیهای شیرین، از مهمترین مزایای آن به شمار میروند.
در سوی دیگر، نمک زیاد، وجود لاکتوز، حساسیت به پروتئین شیر و احتمال آلودگی در محصولات غیربهداشتی از مسائلی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.
بهترین انتخاب برای بیشتر افراد، دوغ ساده، کمنمک، بدون شکر افزوده و تهیهشده از لبنیات پاستوریزه است. مصرف متعادل چنین نوشیدنیای میتواند در کنار دیگر مواد غذایی مفید، بخشی از یک الگوی تغذیه سالم باشد. اما هیچ نوشیدنی، ازجمله دوغ، بهتنهایی نمیتواند جایگزین رژیم غذایی متنوع یا درمان بیماریها شود.
به "دوغ چه فواید و مضراتی برای سلامتی دارد؟ بررسی علمی خواص دوغ و تأثیر آن بر بدن" امتیاز دهید
دیدگاه های مرتبط با "دوغ چه فواید و مضراتی برای سلامتی دارد؟ بررسی علمی خواص دوغ و تأثیر آن بر بدن"